Sesin Görünmez Ortaklığı: Dumrul ile Azrail ve Canlı Kodlama

Bir oyun metni nerede biter, sesi nerede başlar? 

Selçuk Artut’un Leonardo dergisinde yayımlanan makalesindeki üçüncü görsele bakınca bu soru biraz bulanıklaşıyor (Artut, 2023). Siyah bir kod editörü. En üstte “Dumrul. Kısa, kesin, kararlı sözler.” yazıyor, altında iki tireyle başlayan bir not var: “NOTE: DRUM MOVES BACK”. Sonra Azrail’in uzun bir repliği geliyor, ardından tek başına bir sözcük: “panic”. Artut’un kullandığı Tidal dilinde bu komut çalan bütün sesleri susturur. Biraz aşağıda bir tempo değeri, onun altında üç satırlık bir ses kodu duruyor, sonra Azrail kaldığı yerden konuşmaya devam ediyor. Replik, sahne notu ve ses aynı sayfada, aynı yazıyla, alt alta. 

Makalenin konusu Dumrul ile Azrail. Hikâyeyi Dede Korkut’taki Deli Dumrul anlatısından tanıyoruz: kuru bir derenin üstüne köprü kurup geçenden de geçmeyenden de haraç alan, ölüme kafa tutan ve sonunda canına karşılık bir can bulmak zorunda kalan adam. Annesiyle babası canını vermez; karısı vermeye razı olur. Oyunun metni Murathan Mungan’ın; sahneye uyarlayan ve yöneten Mustafa Avkıran. 5. Sokak Tiyatrosu oyunu ilk kez 2000’de, 12. Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali’nde sahneledi (İKSV, 2000). 

Umut Tellioğlu_Sesin Görünmez Ortaklığı: Dumrul ile Azrail ve Canlı Kodlama/TEB Oyun Dergisi
Dumrul ile Azrail kod ekranı.

2019’da Övül ve Mustafa Avkıran oyunu yeniden yorumladığında kadroya sahnede rolü olmayan bir ses sanatçısı katıldı. O ses sanatçısı Artut’un kendisiydi. Bu yorumda müziği, ses tasarımını, canlı efektleri ve sahnedeki beş kişinin seslerinin işlenmesini canlı kodlama (live coding) ile, tek bir ekrandan yürüttü. 

Baştan söyleyeyim, bu oyunu izlemedim. Elimdeki malzeme Artut’un makalesi ve makaledeki görseller. Bu yüzden elinizdeki yazı bir oyun eleştirisi olmaktan çok, makalenin anlattığı yöntem üzerine kuramsal bir değerlendirme. İki soru soruyorum. Ses tiyatroda neden hâlâ ikinci sırada duruyor ve metinle aynı sayfaya yazıldığında ne değişiyor? Canlı kodlamanın kodu seyirciye gösterme alışkanlığı tiyatroya taşınsa sahneyle seyirci arasında ne olur? 

Tiyatroda ses, iyi yapıldığında fark edilmeyen işlerden biri sayılır. Seyirci salondan çıkarken oyunculardan, dekordan, belki ışıktan söz eder; rüzgârın ne zaman başladığını ya da bir sessizliğin kaç saniye sürdüğünü pek hatırlamaz. Ross Brown’ın ses dramaturjisi (dramaturgy of sound) kavramı bu alışkanlığa itiraz eder. Brown dramaturjiyi geniş tutar, bir yapımın hem anlam hem duyum ürettiği sürecin tamamı olarak düşünür ve sesi bu sürecin teknik bir eki değil, kurucu bir parçası sayar (Brown, 2010). Mladen Ovadija bir adım daha atar. Ona göre tiyatro sesi uzun süre olay örgüsüne eklenen bir tamamlayıcı olarak görüldü, oysa ses dramatik metne kaçınılmaz olarak “ihanet eder”, çünkü ses performansın ta kendisidir (Ovadija, 2013). 

Bu itirazın arkasında daha eski bir tartışma var. Hans-Thies Lehmann’ın postdramatik tiyatro kuramına göre dramatik tiyatroda metin öteki sahne öğelerini kendi etrafında düzenler; postdramatik biçimlerde ise metin jestle, müzikle ve görüntüyle eşit haklara sahip bir bileşene dönüşür (Lehmann, 2006). Ses bu düzlemde metnin hizmetkârı olmaktan çıkar. Ama kuramla prova salonu arasında hep bir mesafe vardır. Kâğıt üzerinde eşit olan öğeler, provada ayrı masalarda, ayrı ekranlarda, çoğu zaman ayrı insanların elinde çalışılır. 

Artut makalesine tiyatrodan değil, müzik notasyonundan başlıyor. Trevor Wishart’ın eleştirisini aktarıyor: notasyon müziği kendi sembollerinin sınırları içinde yazdırır ve sembollere sığmayan deneyimler baştan dışarıda kalır; tını, örneğin, bir eser boyunca neredeyse sabit sayılır (Artut, 2023). Aynı eleştiri oyun metni için de geçerli. Oyun metni de bir notasyon ve sesi en çok dışarıda bırakan notasyonlardan biri. Ses orada çoğunlukla parantez içinde, italik bir sahne notunda yaşar, “Uzaktan bir kuzgun sesi.” gibi. O sesin nasıl çalınacağı, ne kadar süreceği, hangi repliğin üstüne bineceği yazmaz. Ses tasarımcısının işi biraz da o parantezi açmaktır. 

Tidal kod ekranı.

Artut’un Dumrul ile Azrail için yaptığı tercih tam bu mesafeyle ilgili. Makalede canlı kodlamayı seçmesinin gerekçelerini sayıyor (Artut, 2023). Birincisi ses tasarımı, beste, canlı efekt ve müzik icrası gibi dağınık işleri tek bir çalışma ortamında toplamak. İkincisi provadaki esneklik: bir sesi değiştirmek için koddaki tek bir indeksi değiştirmek yetiyor, oyuncular ritimlerini kaybetmeden devam edebiliyor. Seçtiği dil Tidal, Haskell tabanlı bir örüntü (pattern) dili; satırları kısa ve hızlı yazıldığı için Artut onu canlı bir tiyatro ortamına uygun buluyor. Üçüncü gerekçe bence en önemlisi. Artut, metnin tamamı ve ses-müzik yapısı tek bir metin olarak birlikte yazıldığında anlatı metniyle ses öğeleri arasında hiyerarşik bir sınır kalmadığını söylüyor. 

Bunun pratiğe dökümü basit. Oyun metni boş bir kod editörüne yapıştırılmış, ses satırları repliklerin arasına yerleştirilmiş. Metin aşağı doğru aktıkça Artut ilgili satırı zamanı gelince çalıştırıyor. Normalde ses tasarımcısı metni bir yerden, kendi seslerini başka bir yerden takip eder; kâğıtla ekran ya da iki ekran arasında gidip gelir. Artut’a göre bu gidip gelme kişinin işine yoğunlaşmasını epey zorlaştırıyor. Dumrul ile Azrail’de ise parantez açılmış durumda: kuzgun çığlığı, ait olduğu repliğin hemen altında bekliyor. Artut bu tür seslerin hem oyuncular hem seyirci için sinematik bir gerçeklik duygusu yarattığını da yazıyor. O cümlede bana en ilginç gelen sözcük “oyuncular”. Sanford Meisner oyunculuğu partnerin o anki tepkisine karşılık vermek üzerine kurar (Meisner ve Longwell, 1987). Canlı çalınan ve sahneye göre ayarlanan bir ses de bu anlamda oyuncunun partnerlerinden biri sayılabilir. 

Rebstock ile Roesner’ın “bestelenmiş tiyatro” (composed theatre) adını verdiği alan, tiyatronun bütün araçlarını müzikal düzenleme stratejileriyle kuran işleri tarif eder ve dikkatini üründen çok yaratım sürecine verir (Rebstock ve Roesner, 2012). Roesner’ın müzikaliteyi tiyatralitenin tamamlayıcısı olarak önerdiği çalışması da aynı yere bakar 

(Roesner, 2014). Artut makalesini metnin bir müzik partisyonu gibi kullanılabildiği iddiasıyla kapatıyor. Bu, Roesner’ın çizgisinde oldukça somut bir adım, çünkü partisyon burada benzetme olarak kalmıyor, gerçekten çalınan bir metne dönüşüyor. Ses fikirleri de okuma provalarından itibaren aynı salonda geliştirilmiş. Bu küçük bir ayrıntı sayılmaz. Sık rastlanan düzende ses sahneye teknik provalarda girer; oyuncular sahneyi sessizlikte kurar, ses sonradan o sahneye uydurulur. Dumrul ile Azrail’de ses dramaturjik süreçle birlikte büyümüş. 

Sesin bir dramaturjik karar taşıdığı en açık yer Azrail’in sesi. Azrail’i oynayan oyuncunun mikrofonu Artut’un ses modülüne giriyor, ses perde ve filtre oynamalarıyla gerçek zamanlı biçimleniyor ve karakterin şeytani yanının belirdiği anlarda başka bir renge bürünüyor. Asıl ilginci şu: Artut aynı efekti Dumrul’a da uyguluyor, hem de seyircinin beklentisine ters biçimde, karakterin bir geçişten geçtiği anlarda. Burada ses bir yorum yapıyor. Ölüme meydan okuyan adamın sesine bir an ölümün rengi karışıyor. Bunu bir ışık tasarımcısı bir renk filtresiyle, bir yönetmen bir pozisyon değişikliğiyle söyleyebilirdi. Dumrul ile Azrail’de söyleyen ses. 

Işık bu yolu daha önce yürüdü. Josef Svoboda ışığı mekânı kuran ve sahnede neredeyse bir oyuncu gibi davranan bir unsur olarak düşünüyordu (Svoboda, 1993). Sesin benzer bir yere gelmesi daha yavaş oluyor, belki de sesin elle tutulur bir izi olmadığı için. Işık bir sahnenin fotoğrafında kalır, ses kalmaz. Artut’un ekranı bu açıdan ilginç bir belge: sesin, fotoğrafı çekilebilen bir izi. 

Eleştirel bir noktaya parmak basmak gerekirse, hiyerarşinin tamamen kalktığını söylemek bana biraz iyimser geliyor. Sayfa ortak, ama sırayı hâlâ metin belirliyor. Ses satırları repliklerin arasına yerleşiyor ve sözün zamanına göre çalıştırılıyor; akışın omurgası yine anlatı. Bunu kusur saymıyorum, Dumrul ile Azrail müzik tiyatrosu olsa da sözlü bir anlatıya yaslanıyor. Yine de “hiyerarşik sınır kalmadı” demektense “sınır aynı sayfaya taşındı” demek bence daha doğru. Bir de yük meselesi var. Artut da bütün bu işleri tek kişiye devretmenin zorluğunu kabul ediyor. Tek ekran bir kişinin dikkatini topluyor, ama oyunun bütün sesini de o tek kişinin dikkatine bağlıyor. 

Dumrul ile Azrail oyunundan bir kare. Fotoğraf: Burcu Karademir

Canlı kodlamanın kendine has bir alışkanlığı var: kodu saklamamak. Bu icra biçiminde müzik ya da görüntü, program çalışırken yazılıp değiştirilen kodla üretilir ve icracı çoğu zaman ekranını seyirciye yansıtır. TOPLAP topluluğunun 2004’te yazdığı ilk manifesto taslağındaki “Show us your screens” (Bize ekranlarınızı gösterin) cümlesi bu tavrın sloganı gibidir (TOPLAP, 2004). McLean, Griffiths ve Collins (2010), bu gelenekte seyircinin doğaçlamanın arkasındaki insan hareketlerini ve kod yapılarını görebildiğini yazar. Artut da makalesinin genel bölümünde seyircinin salondaki perdelere yansıtılan kod satırlarını izleyerek müziğin nasıl değiştiğini takip edebildiğini anlatıyor (Artut, 2023). 

Dumrul ile Azrail’de böyle bir şey yapıldığına dair bir kayıt bulamadım. Makale yansıtmadan söz etmiyor, makaledeki 2020 tarihli sahne fotoğrafında da bir perde ya da kod görünmüyor. Eldeki kayıtlara bakılırsa bu yapımda kod, ses sanatçısının çalışma masasında kaldı. O yüzden bu bölümde Dumrul ile Azrail’in yaptığı şeyi değil, canlı kodlamanın tiyatroya açtığı bir imkânı tartışıyorum. 

Kodun görünmesi tiyatro kuramına yabancı bir fikir sayılmaz. Bertolt Brecht’in epik tiyatrosu sahne aygıtını gizlemez; ışıkların ve halatların göründüğü bir sahne seyirciye tiyatroda olduğunu sürekli hatırlatır. Yansıtılan bir kod ekranı aygıtı açık bırakma fikrinin yeni bir sürümü olurdu. Seyirci kuzgun sesini duymadan önce onu çağıran satırı okuyabilir, Azrail’in sesinin neden değiştiğini o değişiklik olurken görebilirdi. Sesin yapıldığı yer de sahneye çıkardı. 

Erika Fischer-Lichte’nin otopoietik geri besleme döngüsü (autopoietic feedback loop) kavramı aynı imkâna başka bir yerden bakar. Fischer-Lichte’ye göre provada hazırlanan şey bir sahnelemedir; performans ise oyuncularla seyircinin aynı mekânda bulunmasından ve birbirlerine verdikleri anlık tepkilerden doğar (Fischer-Lichte, 2008). Bu döngüde ses tasarımcısı genellikle görünmeyen bir halkadır. Seyircinin tepkisine göre bir sesi kısan ya da geciktiren el, kimsenin bakmadığı bir kabinde çalışır. Kod ekranı açık olsaydı bu kararlar da döngünün görünür bir parçası olurdu. Seyirci gülüyor, satır değişiyor, seyirci satırın değiştiğini görüyor. 

Burada dikkatli olmak lazım, çünkü şeffaflık kendiliğinden bir erdem değil. Önce anlaşılırlık sorunu var. Kod okumayan bir seyirci için ekran bir dekor parçasına dönüşebilir. Burland ve McLean’in (2016) canlı kodlama seyircisinin yansıtılan kodu nasıl algıladığını anketle incelemesi, sorunun alanda ciddiye alınan bir araştırma konusu olduğunu gösteriyor. Sonra dikkat sorunu geliyor. Ross Brown sesi bir “katılım ve dikkat dağıtma senografisi” (scenography of engagement and distraction) olarak tarif eder (Brown, 2010). Yansıtılan bir ekran bu senografiyi gözle görülür kılar ve bakışı oyuncunun yüzünden alıp perdeye çekebilir. Dumrul ile Azrail gibi sözün ve bedenin yoğun olduğu bir oyunda bu bedel küçük değil. 

Bir de canlılık meselesi var. Philip Auslander, medya teknolojilerinin canlı performansın içine o kadar girdiğini söyler ki canlıyla kayıtlı arasındaki karşıtlık artık sanıldığı kadar net değildir (Auslander, 2008). Kod ekranı kolayca “bu şu anda oluyor” diyen bir kanıt gibi okunabilir. Oysa Dumrul ile Azrail’deki kod büyük ölçüde önceden yazılmış ve zamanı gelince çalıştırılan satırlardan oluşuyor. Bu yöntem, live coding kültürüne ters olmaktan ziyade, CJing (codejaying) diye bilinen, hazır bloklar üzerine doğaçlama ile geliştirmek üzerine kurulan bir yaklaşımı temel alıyor. Bu haliyle oyunda kullanılan kod, bir anlamda bir ses masasının cue listesine benziyor. Ekran gösterilseydi seyirci doğaçlamayı değil, partisyonu izlerdi. Bunu bir kayıp olarak görmüyorum. Hatta Brecht’in aygıtı gösterme ısrarına daha yakın bir şey bu, çünkü görünen şey hazırlığın ve emeğin kendisi olurdu. Sadece şeffaflığın neyi gösterdiğini doğru adlandırmak gerekiyor. 

Fotoğraf: Burcu Karademir

Kate Sicchio’nun Hacking Choreography projesi bu yolun başka bir sahne sanatında yüründüğünü gösteriyor. Sicchio programlama dillerini dans partisyonlarında kullanıyor, partisyonları performans sırasında oluşturuyor ve bu partisyonların seyirciye ne kadar açık olduğunu sorguluyor (Sicchio, 2014). Artut da makalesinde Sicchio’ya atıf yapıyor. Dansla tiyatro arasındaki mesafe kısa. Kodun sahnede göründüğü bir tiyatro denemesi bu açıdan uzak bir ihtimal sayılmaz. 

İki ekseni yan yana koyunca bir hat beliriyor. Alışıldık yapımlarda ses metnin ve sahnenin arkasında, ayrı bir masada, ayrı bir ekranda duran görünmez bir ortaktır. Dumrul ile Azrail’de ses aynı sayfaya taşınıyor ve metinle aynı yazı düzleminde yaşıyor. Canlı kodlamanın şeffaflık geleneği ise bir sonraki adımı düşündürüyor: o sayfayı seyirciye de açmak. İlk iki aşama Artut’un anlattığı çalışmada gerçekten var. Üçüncüsü benim kuramsal bir uzantım, Dumrul ile Azrail’de gerçekleştiğine dair bir kayıt yok. 

Makalenin sınırlarını da hesaba katmak gerekiyor. Makale tek bir vakaya dayanıyor ve vakayı uygulayıcının kendisi anlatıyor. Oyuncuların bu çalışma düzenini nasıl yaşadığına, seyircinin sesi nasıl algıladığına dair bir veri yok. Başlıktaki soru işareti (“kapsamlı bir teknik mi?”) temkinli bir başlangıç vaat ediyor, sonuç bölümü ise soruya epey olumlu bir cevap veriyor. Öte yandan Artut yöntemini “özgün bir teknik” olarak sunarken ilk olduğunu iddia etmiyor; makale zaten canlı kodlamanın dansa, şiire ve robotiğe yayıldığını anlatarak ilerliyor. Bu ölçülü tavır bence makaleye yakışıyor. Oyunu izleme şansım olsaydı ilk bakacağım şey de makalenin boş bıraktığı yer olurdu: Azrail’i oynayan oyuncu sahnede kendi değişmiş sesini duyuyor mu, duyuyorsa ona nasıl karşılık veriyor? 

Bana kalırsa makalenin asıl katkısı o üçüncü görselde duruyor. Azrail’in repliği, bir tempo değeri ve iki sahne notu aynı ekranda. Notlardan biri şöyle: “NOTE: FADE IN MANUALLY”. Kodun ortasında, kodun yapmayacağı bir işi hatırlatan küçük bir satır. Ses ne kadar yazıya geçerse geçsin, bir an geliyor ve iş yine ele kalıyor. Görünmez ortaklık belki de tam orada bitiyor, çünkü o elin sırası artık bir kabinin karanlığında tutulmuyor, oyunun kendi sayfasında yazılı duruyor. 

Dipnotlar 

Artut, S. (2023). Live coding in music theater: A comprehensive technique? The case of Dumrul and the Grim Reaper. Leonardo, 56(2), 199–204. https://doi.org/10.1162/leon_a _02338 

Auslander, P. (2008). Liveness: Performance in a mediatized culture (2. baskı). Routledge. 

Brecht, B. (1964). Brecht on theatre: The development of an aesthetic (J. Willett, Ed. ve Çev.). Hill and Wang. 

Brown, R. (2010). Sound: A reader in theatre practice. Palgrave Macmillan. 

Burland, K. ve McLean, A. (2016). Understanding live coding events. International Journal of Performance Arts and Digital Media, 12(2). https://doi.org/10.1080/14794713.2016.1 227596 

Fischer-Lichte, E. (2008). The transformative power of performance: A new aesthetics (S. I. Jain, Çev.). Routledge. 

İKSV. (2000). Dumrul ve Azrail. 12. Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali. https://tiyatro.ik sv.org/en/the-12th-international-istanbul-theatre-festival-2000/dumrul-and-azrael 

Lehmann, H.-T. (2006). Postdramatic theatre (K. Jürs-Munby, Çev.). Routledge. 

McLean, A., Griffiths, D. ve Collins, N. (2010). Visualisation of live code. Electronic Visualisation and the Arts (EVA London 2010). https://slab.org/2010/05/29/visualisation of-live-code/ 

Meisner, S. ve Longwell, D. (1987). Sanford Meisner on acting. Vintage Books. 

Ovadija, M. (2013). Dramaturgy of sound in the avant-garde and postdramatic theatre. McGill-Queen’s University Press. 

Rebstock, M. ve Roesner, D. (Ed.). (2012). Composed theatre: Aesthetics, practices, processes. Intellect. 

Roesner, D. (2014). Musicality in theatre: Music as model, method and metaphor in theatre making. Ashgate. 

Sicchio, K. (2014). Hacking choreography: Dance and live coding. Computer Music Journal, 38(1), 31–39. 

Svoboda, J. (1993). The secret of theatrical space: The memoirs of Josef Svoboda (J. M. Burian, Ed. ve Çev.). Applause Theatre Books. 

TOPLAP. (2004). ManifestoDraft. https://toplap.org/wiki/ManifestoDraft 6


TEB Oyun Dergisi‘nde yer alan diğer inceleme yazılarına buradan ulaşabilirsiniz.

Yazar Hakkında / Umut Tellioğlu

Lütfen birkaç kelime yazıp Enter'a basın

TEB Oyun sitesinden daha fazla şey keşfedin

Okumaya devam etmek ve tüm arşive erişim kazanmak için hemen abone olun.

Okumaya Devam Edin